Okula Uyum: Bir Kariyer Becerisi

Gelecekte Kullanacağın Kariyer Kapasitesi Bugün Gelişiyor…

Okulların bir kısmı açıldı, bir kısmında hazırlık sürüyor.

Birçok evin gündeminde birkaç haftadır aynı konular dönüyor. Tatildeki uyku düzeninden çıkıp sabah saatlerine nasıl yeniden alışacağım, okul çantamı nasıl hazırlarım, ders programım bu dönem nasıl, yeni öğretmenlerim ve arkadaşlarım nasıl, değişen düzene nasıl ayak uydururum.

Tüm bunlar okula dönüşün ya da okula uyumun bir parçası.

Okula yeniden dönmek ya da ilk defa gideceğin bir okula alışmak, yeni bir düzene uyum sağlamak gibi görünüyor. Oysa bu dönem yeni beceriler geliştirmen için sana fırsat sunan, farklı katmanlardan oluşan derinlemesine bir süreç. Zor görünse de psikolojik kaynaklarını geliştirmen için önemli bir zaman.

Geleceğini düşünebilmek. Kendi yaşamın üzerinde etkin olduğunu fark etmek. Yeni şeyleri merak edip denemek. Zorlandığında yeniden hareket edebilmek.

Kariyer psikolojisinde bu kaynaklar kariyer uyumluluğu kavramı altında ele alınıyor. Mark Savickas'ın kariyer yapılandırma kuramında kariyer uyumluluğunun dört temel kaynağı şu şekilde tanımlanıyor:

İlgi, kontrol, merak ve güven.

Bu kavramlar iş yaşamı için geliştirildi. Karşılıkları ise çok daha erken görünür oluyor. Yedi yaşındaki bir çocuk çantasını kendi hazırlarken kontrol kaynağını, on beş yaşındaki bir genç yeni bir kulübe girerken merak kaynağını çalıştırıyor. Bu da demek oluyor ki kariyer gelişimi, genç bir insan "Hangi mesleği seçmeliyim?" diye sormaya başladığında devreye girmiyor.

Çok daha önce başlıyor.

Bu yazı sana hitap ediyor. Ebeveynine yönelik notları ise yazı boyunca ayrı kutularda bulacaksın.

Kariyer Uyumluluğu Ne Anlama Geliyor?

Kariyer uyumluluğu, kişinin değişen koşullara ve öngörülemeyen geçişlere hazırlanma kapasitesini tanımlar. Savickas bu kapasiteyi bir kişilik özelliği olarak değil, gelişebilen ve desteklenebilen bir kaynak olarak ele alır.

Alandaki araştırmalar bu kaynağın sonuçlarını oldukça net gösteriyor. Kariyer uyumluluğu yüksek olan kişilerde kariyer kararlılığı, iş doyumu ve iyi oluş düzeyleri daha yüksek çıkıyor. Ergenlerle yapılan çalışmalarda ise bu kaynağın okul ve sosyal çevre deneyimleri içinde geliştiği görülüyor.

Dört kaynağı şöyle özetleyebiliriz:

İlgi

Geleceğin farkında olmak ve onu düşünebilmek

Kontrol

Kendi geleceğinin şekillenmesinde sorumluluk üstlenmek

Merak

Kendini ve seçenekleri araştırmak

Güven

Karşılaşılan zorlukların üstesinden gelebileceğine inanmak

Şimdi bu dördünün okul yaşamındaki karşılığını birlikte inceleyelim.

İlgi: Gelecekle Bağ Kurmak

Yeni eğitim yılının ilk günlerinde zihninde pek çok soru dolaşır:

"Bu yıl nasıl geçecek?"

"Kimlerle aynı sınıfta olacağım?"

"Yeni öğretmenim nasıl biri?"

"Neler öğreneceğim?"

"Bu yıl benim için farklı ne olacak?"

Bu soruların hepsi geleceğe yönelmeyi içerir.

Kariyer psikolojisindeki ilgi, kişinin geleceğinin farkında olması, geleceği hakkında düşünmesi ve bugünkü seçimleriyle geleceği arasında bağlantı kurabilmesiyle ilgilidir.

Henüz ayrıntılı gelecek planları yapman gerekmez. Geleceğin konuşulabilir bir şey olduğunu deneyimlemen yeterli.

Bunun için ne yapabilirsin? Kendine şu soruları sor:

"Bu yıl benim için nasıl bir yıl olsun isterim?"

"Bu yıl sonunda neyi yapabiliyor olmak beni sevindirir?"

"Geçen yıldan bu yıla taşımak istediğim bir şey var mı?"

Hatta bu soruları ebeveyninle bir sohbet konusu olarak ele alabilir ve onunla fikir alışverişinde bulunabilirsin. Bu konularda düşünmek, yazmak ve sohbet etmek:

• Beklentilerini kendi cümlelerinle ifade etmeni sağlar.
• Beklentini somut bir yıl sonu kazanımına dönüştürür ve yıl sonunda dönüp bakabileceğin bir çapa oluşturur.
• Geçmişle gelecek arasında bağ kurmanı kolaylaştırır. Kariyer düşüncesinin temelinde bu süreklilik yer alır.

Cevapların büyük hedefler içermesi gerekmez.

"Daha çok arkadaş edinmek istiyorum."

"Matematikte biraz daha rahat olmak istiyorum."

"Bir spor dalı denemek istiyorum."

Bunlar da geleceğe dönük düşünmenin bir parçasıdır.

Geleceğini tasarlayabilmek için önce geleceğe bakabilmek gerekir.

Kontrol: "Benim Yaptıklarımın Bir Etkisi Var"

Okula uyum döneminde yetişkinlerin sıkça düştüğü bir tuzak var. O da işleri hızlandırmak ve senin için kolaylaştırmak adına senin yapabileceğin şeyleri senin yerine yapmak:

Çantayı hazırlamak, ödevleri hatırlatmak, hatta birlikte yapmak, eksik malzemeleri kontrol etmek, ders programını takip etmek.

Bunun kısa vadede hayatı kolaylaştırdığı doğru. Gelişimin açısından bakıldığında ise başka bir soruyu doğuruyor:

Bu sürecin ne kadarı gerçekten benim sorumluluğumda olabilir?

Çantasını kendi hazırlayan bir öğrenci, ders programını takip etmeye başlayan bir liseli ya da haftalık çalışma düzenini kendi kuran bir üniversite öğrencisi günlük yaşam becerisinin ötesinde bir şey kazanıyor.

Şu deneyimi biriktiriyor:

"Benim yaptıklarımın sonucu etkilediği alanlar var."

Kariyer uyumluluğundaki kontrol kaynağı tam olarak bununla ilgilidir. Kişinin seçimlerinin sorumluluğunu üstlenebilmesi ve kendi geleceğinin şekillenmesinde aktif bir rolü olduğunu hissetmesi.

Bu kaynağın gelişmesi için hata yapabileceğin bir alana da ihtiyacın var. Unutulan bir defter ya da iyi planlanmamış bir hafta, çoğu zaman uzun bir nasihatten daha öğretici oluyor.

Ebeveyne not

Çocuğunuza sorumluluk vermek kadar önemli bir başka şey de hata yapabileceği alan bırakmak.

Unutulan bir defter, yanlış hazırlanmış bir çanta ya da iyi planlanmamış bir hafta bazen uzun bir nasihatten çok daha öğretici olur.

Amaç çocuğu yalnız bırakmak yerine, yapabileceği şeyi onun yerine yapmadan yanında durabilmek.

Kendi sorumluluk alanını tanımlamak ve kontrol hissini güçlendirmek için kendine şunları sor:

"Bu işi nasıl yapmak istiyorum?"

"Bu hafta işe yaramayan neydi, neyi değiştirebilirim?"

Bu soruların yanıtını ebeveyninle bir sohbete dönüştürüp birlikte de arayabilirsin. Bu konularda düşünmek, yazmak ve sohbet etmek:

• Sorumluluğu almanı ve yöntemini kendin belirlemeni kolaylaştırır.
• Kendi yolunu seçtiğinde işin sahibi olduğunu hissetmeni sağlar.
• Kurduğun düzeni gözden geçirmeni sağlar. Bu alışkanlık ileride kariyer planlarını yaparken işine yarar.

Merak: Kendini Deneyimle Tanımak

"Kendini tanımak" kariyer gelişiminin en sık kullanılan ifadelerinden biri.

İnsan kendini yalnızca düşünerek tanımıyor.

Deneyerek tanıyor.

Yeni bir kulübe katılmak, daha önce ilgilenmediğin bir derse şans vermek, farklı insanlarla çalışmak, bir spor dalını denemek, bir etkinlikte görev almak.

Her deneyim sana kendin hakkında küçük bir farkındalık penceresi açar:

"Bundan hoşlandım."

"Bunu düşündüğümden daha iyi yapıyorum."

"Bu ortam bana göre değilmiş."

"Bunu öğrenmek istiyorum."

"Bunu seviyorum ama meslek olarak yapmak istemem."

Kariyer uyumluluğundaki merak, kişinin kendisi ve çevresindeki olasılıklar hakkında araştırma yapabilmesiyle ilgilidir.

Gençlerin kariyer kararlarında yaşadığı güçlüklerin başında, kendileri hakkında yeterince deneyim biriktirmemiş olmak geliyor. Karar anında elde yeterli veri bulunmuyor.

Bu nedenle her deneyimin "başarılı" olması gerekmez.

Bir kulübe başlayıp bırakmak, bir uğraşı denedikten sonra sevmemek ya da hevesle girdiğin bir alandan vazgeçmek de kendini tanımana katkı sağlar. Şunları söyleme özgürlüğünü verir:

"Bunu yapmak istemiyorum."

"Bu bana keyif vermedi."

"Bunda o kadar başarılı olamadım."

Merakını ortaya koyup bir şeyleri denedikten sonra kendine verebileceğin en değerli mesajlardan biri şu:

"Denemiş olmak da önemli."

Yalnızca başarılı olduğun deneyimlere odaklandığında, zamanla yalnızca sonucundan emin olduğun şeyleri denemeye başlayabilirsin ve bu merakını köreltebilir. Oysa merak, sonucun önceden bilinmediği yerlere yaklaşabilme cesaretini de gerektirir.

Kendine şunları sor:

"Hiç denemediğim ama merak ettiğim şeyler neler?"

"Nasıldı, bunu bir daha yapar mıyım?"

Bu konularda düşünmek, yazmak ve sohbet etmek:

• Merakını adlandırmanı ve ilgi duyduğun alanları somutlaştırmanı sağlar.
• Hoşuna gidenle gitmeyeni ayırt etmeni kolaylaştırır. Nedenleri üzerine düşündükçe kendini daha iyi tanırsın.
• Denemenin kendisinin bile bir şey öğrettiğini fark etmeni sağlar.

Güven: Zorlanınca Ne Yapacağını Bilmek

Yeni bir okul döneminin her anı kolay geçmez.

İlk hafta kendini yalnız hissedebilirsin.

Bir derste beklediğinden fazla zorlanabilirsin.

İstediğin kulübe seçilemeyebilirsin.

Bir arkadaşınla sorun yaşayabilirsin.

İstediğin notu alamayabilirsin.

Bu tür deneyimlerde ebeveynin doğal olarak senin sıkıntını azaltmak ister. Gelişim açısından önemli olan ise zorlukların ortadan kaldırılmasından çok, senin zorlukla karşılaştığında ne yapabileceğini öğrenmen.

Kariyer uyumluluğundaki güven, kişinin karşısına çıkan sorunlarla baş edebileceğine ve gerekli adımları atabileceğine ilişkin inancıyla ilgilidir.

Güven, "Her şeyi yapabilirim" demek yerine şunu diyebilmektir:

"Şu an zorlanıyorum ama bundan sonra ne yapabileceğimi düşünebilirim."

Bu nedenle bir sorunla karşılaştığında hemen çözüm üretmeleri için ebeveynine gitmek yerine bazen kendine soracağın bir soru daha değerli olur:

"Bu, sadece zorlandığım bir durum. Bunun üstesinden nasıl gelebilirim?"

Daha iyisi, bu soruyu ebeveyninle açman, tartışman ve kendi çözümünü üretmek için desteğinden faydalanman.

Böylece zamanla şu deneyimi biriktirebilirsin:

"Zor bir şey olduğunda hareket edebilirim."

Bu deneyim ileride karşılaşacağın pek çok kariyer geçişinde işine yarar. Kariyer kararları çoğu zaman bütün seçeneklerin açık olduğu, sonucundan tamamen emin olunan koşullarda verilmiyor.

Belirsizlik, kariyer yaşamının doğal bir parçası.

Kendine şunları sor:

"Daha önce zorlanıp da başardığım şeyler nelerdi?"

"En kötü ihtimalle ne olur ve bununla başa çıkabilir miyim?"

Bu konularda düşünmek, yazmak ve sohbet etmek:

• Kendi geçmişindeki güven kanıtlarına yönelmeni sağlar.
• Kendi hikayelerinden hareketle güvenini beslemeni kolaylaştırır.
• Belirsizliği azaltır ve başa çıkma hissini güçlendirir.

Aynı Kaynaklar, Farklı Görünümler

Bu dört kaynak her yaşta hem okulda hem çalışma hayatında işe yarıyor. Sadece döneme göre görünümü değişiyor.

Lisede kaynaklar ilk kez gerçek bir kararla buluşur. Alan seçimini dokuzuncu sınıfın sonunda yaparsın ve bu seçim sonraki üç yılını belirler. Burada merak ile güven birlikte çalışır: seçeneklerin ne olduğunu araştırmak ve seçtiğinin arkasında durabilmek.

Üniversitede kontrol kaynağı öne çıkar. Günü kuran artık okul değil, sensin. Zorunlu ders saatlerin azalır, boş zamanın artar, kendi ritmini kurmadığında ilk dönem elinden kayıp gider. Aynı dönemde staj, kulüp, çift anadal gibi kararlar mesleki yönünü daraltır ya da genişletir.

Ebeveyne not

İlkokulda kaynakların hepsi somut ve gündeliktir. Çantasını kendi hazırlamak kontrol, yeni bir oyunu denemek merak, kötü geçen bir günün ardından ertesi gün okula gidebilmek güvendir.

Bu dönemde ebeveynin yapabileceği en değerli şey gözlemdir: çocuk neye uzun süre dikkat verebiliyor, hangi işi kimse söylemeden yapıyor, hangi konuda soru soruyor.

Okula Uyumdan Kariyer Uyumuna

İlgi. Kontrol. Merak. Güven.

Bu dört kaynağı ileride nasıl kullanacaksın? İlk kez iş ararken, bir meslek seçerken, yeni bir işe başlarken, kariyer yönünü değiştirmeyi düşünürken, terfiyle birlikte yeni bir sorumluluk üstlenirken ya da planlanmamış bir değişimle karşılaşırken ihtiyaç duyacağın kaynaklar bunlar.

Bu nedenle kariyer gelişimini yalnızca "hangi mesleği seçeceğim" sorusu üzerinden düşünmek eksik kalıyor.

Kariyer gelişimi çok daha önce başlıyor. Geleceği düşünebilmeyle, kendi kararlarında söz sahibi olabilmeyle, merak edip deneyebilmeyle ve zorlandığında yeniden hareket edebilmeyle.

Okul da bütün bunların deneyimlendiği en önemli yaşam alanlarından biri.

Ebeveyninden Ne İsteyebilirsin?

Kariyer gelişimin için ebeveyninin sana küçük yaşta bir meslek seçmesi ya da sürekli gelecek planlarından söz etmesi gerekmiyor.

Bugün yaşadığın deneyimlerde birlikte küçük alanlar açmanız çoğu zaman daha değerli.

• Geleceğin hakkında ebeveyninle konuşabilirsin. Geleceğini senin için belirlemelerini talep etmeden ve tabii onlardan gelen önerileri tamamen görmezden gelmeden. Unutma, her sohbet, her deneyim, her bakış açısı kendi geleceğini tasarlamana fayda sağlayabilir.
• Sorumluluk alman için desteklerini isteyebilirsin. Zorlandığında devreye girip süreci kolaylaştırmalarını değil, senin uygulayabileceğin bir çözümün ne olabileceğini birlikte düşünmelerini isteyebilirsin.
• Yeni şeyler denemeni teşvik etmelerini isteyebilirsin. Her denemenin başarılı olmasını beklemeden, süreci konuşarak, heyecanlı yönleri bularak, kendini anlatarak.

Ebeveyne not

Geleceği hakkında onunla konuşabilirsiniz, geleceğini onun adına belirlemeden.

Sorumluluk verebilirsiniz, zorlandığında desteğinizi çekmeden.

Yeni şeyler denemesini teşvik edebilirsiniz, her denemenin başarılı olmasını beklemeden.

Problemlerini dinleyebilirsiniz, her problemi onun yerine çözmeden.

Kariyer uyumluluğu tek bir kararla oluşan bir özellik olmaktan çok, farklı yaşam deneyimleri içinde yavaş yavaş gelişen bir kapasitedir. Yeni eğitim yılı da bu kapasitenin gelişmesi için pek çok küçük fırsat barındırıyor.

Belki bu yıl okula dönüşe yalnızca "yeniden düzene alışmak" olarak değil, gelecekte karşılaşacağın değişimlere hazırlanmanı sağlayan bir deneyim alanı olarak da bakabilirsin.

Kariyer tasarımı meslek seçimiyle başlamıyor.

Kendini tanımayı, seçenekleri keşfetmeyi ve değişen koşullar içinde kendi yolunu oluşturmayı öğrenmenle başlıyor.

Kendini tanı, geleceğini tasarla.

Yararlanılan Kaynaklar

Büyükgöze-Kavas, A. (2014). Validation of the Career Adapt-Abilities Scale–Turkish form and its relation to hope and optimism. Australian Journal of Career Development, 23(3), 125–132.

Hirschi, A. (2009). Career adaptability development in adolescence: Multiple predictors and effect on sense of power and life satisfaction. Journal of Vocational Behavior, 74(2), 145–155.

Rudolph, C. W., Lavigne, K. N., & Zacher, H. (2017). Career adaptability: A meta-analysis of relationships with measures of adaptivity, adapting responses, and adaptation results. Journal of Vocational Behavior, 98, 17–34.

Savickas, M. L. (2005). The theory and practice of career construction. In S. D. Brown & R. W. Lent (Eds.), Career development and counseling: Putting theory and research to work (pp. 42–70). Wiley.

Savickas, M. L., & Porfeli, E. J. (2012). Career Adapt-Abilities Scale: Construction, reliability, and measurement equivalence across 13 countries. Journal of Vocational Behavior, 80(3), 661–673.